Hidhata Abaar (Dhaba-Badhaadhinaa) Fii Mootummaa Habashaa (Xoophiyaa)

Abbaa Urjii tiin: Ebla 30, 2020

Mootummaa
“Duumeeysaa rooba fida – roobaa badhaadha fida,” ja’u. Kuni gaafa jiruu fii jireenyi lammii dhunfata isaanii jala ture, gaafa uumamni (nature) sadoo fii gammachuun hawaasa badhaasu. Ee! Gaafasumaa, ali-ali/yaroo-garii duumeeysi qe’eerraa ni dhabama. Duumeeysi dhabamnaan roobni ni hanqata. Roobni hanqannaan boolla midhaanii banatu. Bonni walitti dhaabbatee midhaan boolla ifii keessaa qaban yo fixan kan gandaa, san dhumnaan kan gosaatti abaar bahu. Kana dabarraan, “Maganeey magan!” tu dhufa. Meeyra jiidhaa qabatanii, “Maganeey magan!” jechaa hujuba dhaqanii qoma qulqulluun Maganoo (Uumaa) kadhannaan, alasuma Leeymoon jirkaa roobaa waaqarraa gadi harcasee, namaa-sa’aa fii mukaa-citaa dheebuu baasa.” Ja’an, dur…, dur…, odoo warri uumaa fii uumamaaf kabajaa hin qabne lammiirratti hin abboomin; Hujubni Qullubbii Galma Gabreelii-tti hin geeddaramin.

Ummanni keenya gaafa Mambultii Sirna Gadaa/Raabaa Doorii tan Mootummaa Ummataa (Republic) tiin if bulchaa turan, namaa-sa’aa bira kutanii mukaa-citaaf mirga jireenyaa, kan uumaan kenneef, kabajaa fii turan. Yakka fedheef lubbuu namaa hin galaafatan. Bineensa hin ajjeesan. Kan Waaqni qalee malee ifiif gurra’anii hin nyaatan. Muka jiidhaa hin muran. Bobeeysaaf kan dhimma itti bahan, meeyra lataa (lubbuu qabu) odoo hin taane, muka goggogee qoraanawe qofa. Akki kuni, baroota kumootaaf jiruu nagayaa, sadoo, quufaa fii qananii tiin isaan badhaase.

Badhaadhinni ummata Oromoo kuni, dhufiinsa sirna gabrummaa Minilikiin fiixeensa aduun itti baate tahe. Biiyti nafxanyootaan weeraramtee, ummanni sirna wal-qixxummaa kan beekuun adda bahee, bulchiinsa nyaaphaa kan afaanii fii aadaa isaa hin beeyne jala seene. Dimshaashatti, Nafxanyaan Gooftaa – Oromoon Gabbaarii (Gabra) tahe. Gabrummaan ummata jiruu nagaya, sadoo fii qananiin adda baaftee, tan shororkaa, araraafamaa, hiyyummaa, dhukkubaa fii wallaalaa jala nayxe. Haala jiruun gabrummaa isaan mude lammiin akka armaa gadii kanatti goolaban.

“Gadaan bannaan hayni yakkate,
Sobni dagaagee dhugaan dhokote.
Nafxanyaan dhufnaan sadoon badde,
Kormi arihee dhalchuu dide.
Namni ilmaan horuu dadhabe,
Kan dhalatu naafaa-jaamaa tahe.
Midhaan facaasan biqiluu dide,
Inni biqiluus barakhaa dhabe.”

Seenaan sirna wal-bulchiinsa Habashaa faallaa kan Gadaa ti. Isaan biratti, Mootummaa Ummataa wanni ja’amu hin jiru. Kan jiruu fii beekkamu, Mootii fii Gabbaarii (Gabra) ykn Abbaa Irree fii kan mataa gadi cabsatee jalatti bulu qofa. Akka heeraa fii aadaa Habashaatti, hawaasni kan gaggeeffamuu qabu kan ifiif, if keessaa, filateen odoo hin taane, kan irree horee Mootii if moggaasee ni. Kan Mootichaa fii bulchiinsa isaa hin jaalanne, naannoo sanirraa baqachuu ykn shiftummaan kan aangoorra jirutti duulee, humnaan irraa buusee, ifiif aangoo gonfachuu dha. Haala kana gaafa ካሳ ሃይለ ጎርጊስ shiftummaan aangoo gonfatee አፄ ቴድሮስ moggaafate,

ሽ ፈረስ ከኋላው ሽ ፈረስ ከፊቱ
ይህን ሳታይ ሞተች ኮሶ ሻጭ እናቱ ja’amee seenaaf galmeeffame.

Hawaasa akka olii kanatti, shiftummaa aadaaf qabu keessatti, ummata malees, uumamni nagaya dhaba. Nagaya dhabiinsi shororkaa walitti dhaabbatteen namaa-sa’aa abaariif qaadhima. Kanaaf, ummanni Habashaa takkaa abaariin adda bahanii hin-beekan. Mirkanii kanaa tiif, abaar bara 1535 Futuh al-Habash galmeesse-rraa kaasee, kan baroota 1540, 1611, 1623, 1634, 1650, 1653, 1678, 1700, 1702, 1742, 1752, 1783, 1789, 1796, 1800, 1829, 1835 fii 1880 mudatan ja’amee seenaa keessatti galmeeffaman tarrisuun ni dandayama. Abaar kuni kan mudate, odoo ummanni naannoo sanii, gariin lafa gammoojjummaa qabdu keessa qubatan, quufaan jiraatanii ti. Yo sirritti xiinxalame, abaar kuni, naannoo mudatetti, jijjiirama mootii ykn dhufiinsaa fii kufiinsa mootota Habashaa tiin wal-qarqabee arkama.

Gaafa Minilik Oromiyaa fii naannota biraa tiis dhunfatee Xoophiyaa uummate, biiyti tuni, Faranjootaan, biyya zambiila daabboo tan Afrikaa mara beela baaftu (The bread basket of Africa) taa ti ja’amtee turte. Garuu, kaayoon Qaallichaa tan biyya zarafuu fii lammii gabra godhachuu, akkuma ummataatti, uumamni niis ganamumaan dura dhaabbate. Akkuma lola Canalqoo kan 1887-rraa hara baafateen, abaar kufiinsa mootummaa isaa farrisu, bara 1888-rraa kaasee hamma 1892 jidduu, biyya dhunfate. Abaar Faranjoonni (The Great Famine of Ethiopia) moggaasaniif kuni, baroota afuriif biyyattii-rraa rooba hanqisee, mukaa-citaa goggoysee, namaa-sa’aa lafarraa duguuge. Akka galmeen seenaa ibsitutti, ummata biyyaa kan gaafasii keessaa harka sadihirraa tokkoo (1/3) tu dhume. Abaar mootummaa Habashaa faana deemu kana dura, hawaasa biyya Oromoo keessatti abaar seenaa galmeeffatee hin beeku.

Dallansuun uumamaa kuni, ayyaanaa fii feestaa guddaa gonfata mootummaa (coronation) -iif Minilik qopheeyfate duraa ukkaamse. Abaarsi uumamaa Minilik jalaa san qofatti hin hafne. Abaar bara 1913 tiin du’a isaa farrisee, Muddee 12, 1913 adunyaarraa galche. Yaroo tanaas, akkuma feestaa gaafa mootomuutti, awwalcha isaa irraa hiis ulfina fuudhe.

Haaluma kan Minilikitti, mootomuu Hayle Sillaasee kan bara 1930-tiis, uumamani abaar cimaa bara 1929-ii, kan mootummaa-rratti fincila guddaa kaaseen simate. Simannaa kanaan jalqabe itti fufuun, bara 1958, abaar biyya Tigree keessatti lubbuu namaa 100,000-a ol galaafateen, fincila General Mangistuu Naway kan bara 1960-ii itti kaase. Sanitti aansuun, bara 1966 keessa, abaar Gojjaamii fii Gondaritti Amaara lafarraa duguugeen mootummaa isaa doorsise.

Amata torba boodaas, bara 1973, jeejee (abaar) Jonathan Dimbleby, gaazexeessaan biyya Ingilizii Abaar Dhokote “The Hidden Hunger,” moggaaseef ummata Walloo 400,00 – 800,000-i lafarra duguuge. Baashee-n (Abaar) kuni, akkuma kan isa duraatti, Birraa 12, bara 1974, Hayle Sillaasee jalaa sireen fuudhamuuf sababa tahe.

Abbar sanitti aanee kan dhufe, kan bara 1983 – 1985 ti. Abaar kanaaf Faranjoonni maqaa “The worst famine to hit the country in a century” moggaasaniif. Kan kana ja’aniif, miidhaa abaarichaa kan gaafa Miniliki biyya dhunfate waliin walitti madaalanii ti.

Dallansuun uumamaa kuni, iccitiin isaa Dargii jalaa futtahee, gurra hawaasa adunyaa seenee, gaafa dirmachuu arkatetti, abaar qaata hidda hidhate. Lafa Tigree, naannoo abaar itti bu’e, warra dura dhaqan keessaa gaazexeessaan BBC, Michael Buerk, “a biblical famine in the 20th Century” fii “the closest thing to hell on Earth” jechuun adunyaaf gabaase. Gabaasaan isaa hawaasa adunyaa mara garaa raase. Gargaarsa gaaga’ama abaar kanaa tiif, mootummoonni waan dandayaniin tarree galan. Warri amantii galmoota aabudaatti safii gargaarsaa miseensotarraan deeman. Wallisoonni babeekkamoon kophaa fii walotti walleelee baasanii horiin guuran. Joolleen Faranjii, liiraa warri karameellaan akka bitatan kennaniif daa’imman beelaan dhumaa jiraniif gumaachan.

Abaar kuni, lubbuu namoota 1,000,000 (miliyoonaa) fudhate ja’ama. San malees, miliyoona saddeetii ol miidhuu tu gabaafame. Sanirraan, akkuma aadaa abaar dabraniitti kufiinsa mootummaa saffisee, Caamsaa 28, bara 1991 Dargii achi buutee miila Bakhar taasisee, shiftoota Tigree (Wayyaanee) maqaa ኢሕአዲግ (EHADG)-iin siree aangoo-rratti ol yaase.

Wayyaaneen bulchiinsa mootummaa biyya sanii dhunfachuun, goolabbitti, waraabeeysa beelawaa bakka kan quufee buuse. Tigroonni gantoota lammiilee keessaa guurratan ummata dura qaqqabaa, kan mormuun ajjeesaa fii hidhatti araraasaa, akka waraabeessa lafee arkatetti qabeenya biyyaa qoqorutti seenan. Daggala ibidda itti qabsiisanii, dachii isii sooreeyyii alagaatti gurgurachutti bobbahan. Lafa baadiyyaa tii fii tan naannoo magaalotaatti dhihaattu qubataa irraa kaasanii saaqatti jijjiirrachuu karoora godhatan. Akki isaanii kuni, odoo olee-hin-bulin, ummata malees, uumamaas arkaa dhageeytii isaanii jibbisiise itti fincilsiise.

Fincila ummataa fii uumamaa kan guyyuma-guyyaan ilkee itti ciniinnatu irra-aanuuf Wayyaneen ijibbaata cimaa goote. Kan biyya keessaa ajjeechaa fii zaliilii hidhaa tiin ukkamsaa, kan alaa itti tiillatu gunaan itti bobbaate. Ummata biyyaarraa lafa fuudhaa kan alaatiif tola raabsutti seente. Akka waan biyya ifiirraa baqachuun faayaatti, baqatootaaf, “Guyyaa Diaspora (Baqataa)” jechuun ayyaana qopheessitee, noolii xayyaaraa irraa baaftee, hoteela bilaashii fii bashannana adda-addaan tiin qananii dura afte.

Duuba, bara 2016, yaroo Wayyaaneen baqattoota fanxaziyaan macheessitu, jaarmayni Gamta Mootummootaa (UN) Xoophiyaan goggogiinsa hamaa waggoota 50-n dabranii “worst drought in 50 years” -tiin abaariif akka saaxilamaa jirtu gabaase. Kanaas, yaroo tana, naannoo gariitti, duruu, lammiin miliyoonaan lakkaawaman bishaan jiirkaana tokko barbaacha amna cinaa guyyaa akka deemaa jiran beeysise. Sanirraan, daa’imman miliyoona jahaa ol waan nyaatanii fii dhugan dhabanii booyaa jiraachuu fii, san keessaa miliyoonni duruu laaw’atanii harka Waaqaa seenuu ibse. Kana malees, beeyladoonni waan dheedanii fii dhugan dhabanii akkuma raaretti bobbaafamaniin, ol deebi’uu dadhabanii, kumaatamaan dirree goggooyduu keessatti dudu’aa jiraachuu suuraan mirkaneesse. Haalli kun, iccitii abaar kan Wayyaaneen olola misooma kijibaa tiin ukkaamsuu barbaadde duraa saaxileessuu malees, akkuma kanneen isa duraatti, kufiinsa mootummaa farrisee, Biteeteessa 27, 2018-rraa Maqaletti darsa guurrachiise.

Akka seenaan armaa olii ragaa bahutti, bu’ureeffama isii, 1887-rraa, kaasee kan shororkaa walitti dhaabbattee fii abaar ammaa-ammaa tiin biyyattii nagaya, tasgabbii, guddinaa fii badhaadhina waakkate Sirna Bulchiinsa Abbaa Irree ti. Duuba, wal’aansoon dhiiga kumaatamaa tiin Wayyaanee bulchiinsa yaroo dheertuu tiif if muudde aangoorraa ariite, hiree fiixa bashiinsa kaayoo isii, gantoota isii waliin ummata araraasaa bahan, kanneen aangoon harkatti haphachuu-rraa duuyda-itti-galan, harka nayxe.

Jarri, Gareen EHADG, kanneen qabsoon ummataa Wayyaanee jalaa bilisoomsitee aangorratti baafte/hambifte, cubbuu jaraa waliin hojjachaa turan irraa toowbachuu dhiisanii, aangoo carraan harka nayxetti cichuuf, odoo olanii-hin-bulin, gaaffii ummataa, tan uuminsa Sirna Bulchiinsa Dimokraasii, akkuma Dargii fii Wayyaaneetti, dhaadannoo tooftaa godhachutti seenan.

Gama biraa tiin, dhaadannoo fii maqaan ummata sobuuf kan Wayyaneen baafteef ifirraa mulqanii ብልጽግና moggaafatanii, akkuma warra isaan duraatti, kan harka dhawuuf dachii, mana, horii, sulxaa fii kkf tiin gunataa, kan fuula itti guuru hidhatti guuraa, kan dura dhaabbatu daammacanii aangorra turuuf marxifatanii ammaa-amma wal leenjisaa jiru. Dammaqiinsaa fii murannoo ummanni yoona qabuun kana yaaduun isaanii raajii raajotaa ti.

Ee! Ijibbaanni ብልጽግና biyyatti shororkaaf ummata abaariif ni qaadhima. Saniin alatti, amma booda, biyya san keeysatti, fedhii ummataa malee, irree fii tin’isni fedhe aangoo nama hin hin horsiisu. Kufiinsaa fii fuula dhaddacha ummataa dura dhaabbachuu irraa hiis nama hin eewalu. Gabaa!

Oromiyaan Ni Bilisoomti!

abbaaurjii@gmail.com

Hub: Barreeyfamni kuni, barruu shuqullii barwaana Hidhata Abaarii fii Mootummoota Habashaa tiin Ebla 24, 2016 maxxanfamtee ti.

Similar Articles

Comments

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.

Most Popular

Bill and Melinda Gates say Trump’s halting of WHO funding is dangerous

Bill and Melinda Gates say Trump's halting of WHO funding is dangerous and 'does not make any sense' as the philanthropists pledge an extra...

Bill Gates on how to fight future pandemics

Bill Gates on how to fight future pandemics The coronavirus will hasten three big medical breakthroughs. That is just a start By Bill Gates, Apr 23rd...

U.N. Chief Warns Authoritarians Are Weaponizing Pandemic to Subvert Human Rights

U.N. Chief Warns Authoritarians Are Weaponizing Pandemic to Subvert Human Rights At the United Nations, Secretary-General António Guterres warned Wednesday that authoritarian governments are exploiting...